ULERMEN EGOKIA, MEDITAZIO EGOKIA ETA PORTAERA EGOKIA

Ulermen egokiak bide budista behar bezala ulertzea esan nahi du. Meditazioa benetako praktika da, eta portaera egokia bidean irauteko behar den diziplina. Ulermen egokia meditaziorako oso gida sakona da. Irakaspenen ezaguera egokirik gabe, oztopo asko sor litezke praktikan akatsak egiten direlako. Jakina, meditazioaz ezer ez dakienak ezin ditu akats bezala hartu. Horregatik, praktikatzen hasi aurretik, lehenengo ulermen egokia garatu behar da. Horrela antzematen dira oztopoak eta meditazioak aurrera egingo du. Beraz, ulermen-antzemate egokia eta meditazioa lotuta daude.

Portaera egokiak karma ulertzea du oinarri. Portaera egokia ziurtatzen da, gorputzaren nahiz hitzen bitartez, gure ekintzek emozio asaldatzaileen eraginik ez badute. Ekintzak galbidean sartuz gero karma negatiboa sortzen da. Esate baterako, haserrealdi batean min egin diezaiokegu beste bati edo hil egin dezakegu. Haserrearen eraginez gaizkiesanka jardun eta karga negatiboz betetako ekintzak egin daitezke. Portaera egokiak eragin asaldatzaileotatik libre behar du egon. Hobeki esan, gaitasun positiboek bideratu behar dituzte gure ekintzak, esate baterako errukitasunak.

Meditazioan bezala, portaeran ere eragina du ulermen egokiak. Izan ere, ulermen egokia beharrezkoa baita portaera zuzentzeko. Zenbait jendek arazoak ditu honekin. Esate baterako, ikasbideak ulertzen da ditugu, baina ikasbide horiei jarraitzeko gai ez bagara, geure emozioekin dauzkagun arazoengatik da. Erudituenek ere portaera negatiboa izan dezakete, zeren ezaguera intelektuala erdietsi ahal baitute meditazioaren bizipenik gabe. Meditazioa da emozio negatiboei nagusitzeko bitartekoa. Ulermen egokiak ematen du horiek gainditzeko argitasuna.

Askatasuna erdietsi nahi badugu, geure emozio negatiboak ditugu benetako etsaia. Emozio asaldatzaileak gainditzen ikasiko dugu Abhidharmakosha ikastearen bitartez. Testu horrek xehe-xehe erakusten du emozio negatiboak nola gainditu, eta baita zenbat denbora behar den ere. Prajnaparamitan ere badatoz ikaspenok. Baina Vajrayanan ere aurkituko ditugu, hain zuzen Sabmo Nang Gi Donen, eta hor esaten da hiru urte, hiru hilabete eta hiru eguneko praktika behar dela samsarako arazo guztiak ezabatzeko. Testuok ikasiz bideari buruzko jakinduria eta ezagutzaz jabetzen gara. Hala ere, hiru urteko erretiroa osatu duen bat kristalizatu egin liteke fase batean, non testu guztiak buruz esateko gai izan daitekeen eta, inondik ere, argiegina egon ez. Horrek esan nahiko du bere emozioak oraindik ere sendoagoak direla ezaupideak baino, bidea pertsonalki ibili ez duelako. Emozioak nagusitu egin daitezke ulermenaren gainetik, meditazioaren bitartez menderatzen ez badira.

Bidean orotariko oztopo asko dago. Ezagutuz, ikusi ahal duzu zeintzuk ari diren sortzen Dharmaren zure praktikan. Meditatzeko, ulermen egokia behar duzu edo akats asko egingo dituzu. Meditazioa, ez bada ulertzen, arrisku handikoa da. Zertxobait jakin dezakezu meditazioaz, baina hori ez da aski denbora luzean praktika garatzeko. Ez da aski benetan meditazioa zer den asmatu ahal izateko. Oztopoak gainditzeak kausa-efektua lotura ulertzea esan nahi du eta gauza guztiak lotuta daudela jakitea. Portaera normalean karmarekin lotzen da. Aplikatu behar den portaera berariazkoa praktikan garatutako mailaren araberakoa da.
Vajrayanan, garrantzitsua da samaya. Ahalmen batzuk jasotzea edo Budaren gogamenaren alderdi jakin bat praktikatzea baino gehiago da, samayak portaera egokia esan nahi du. Gure praktikari kalte egingo dion portaera oro baztertu behar dugu. Esate baterako, oraindik ez baduzu egonkortasun mentala burutu (Tib.: shiné, Skt.: shamatha), oker haundia litzateke Mahamudra bezalako maila handiko praktika sakonaren asmotan ibiltzea. Ez dauka ez hankarik ez bururik meditazio sakonagoko bat praktikatzeak horretan arrakasta izateko oinarriak eraiki ez badira. Jakina, Mahamudra bezalako goi irakaspen bat praktikatu nahi izatea positiboa da, baina ez bada une egokian egiten, ez du laguntzen eta traba bilakatzen da. Orain ezin baduzu arrakastaz shinea praktikatu, Mahamudra are eskuragaitzagoa egingo zaizu. Shinea praktikatzen dutenek kontuan izan beharreko beste gauza bat gehiegi ez jatea da. Asko jaten baduzu, logurea izango duzu. Meditazioak ezin du ona izan. Horregatik, Budak esan zuen, monjeek ez luketela ezer jan behar arratsaldez.

Horregatik, praktikan lotuta daude ulermen egokia, meditazio egokia eta portaera egokia. Budismoa ez da jendearentzat arauak manatzera soilik mugatzen, ordea, emaitzak lortzeko metodo praktikoak ematen ditu. Bada arau hautazkorik, esate baterako, talde erlijioso batekoa izanez gero kapela jakin bat eraman behar da. Hala, nik koroa gorria daukat. ("Shamar" Rimpocheren haragiztatze bakoitzak, ohituren harira, kapela gorria eraman ohi du tradizioz).
Ulermen egokiak, azken finean, Madhyamakaren esanahia ulertzea esan nahi du. Mahamudra eta Maha Ati meditazio sakonenen funtsezko irudikatzea da Madhyamaka. Goi mailako meditazio hauek ezin dira praktikatu Madhyamakaren ikusmena ulertzen ez bada. Agian badira meditazio sakonagoak nik ezagutzen ez ditudanak, baina Mahamudrak eta Maha Atik budatasunara garamatzate. Lehenengo, Madhyamakak ulermen egokia azaltzen du. Hala, ulermen horretan oinarrituz, meditazio berezien metodoak garatu eta bildu ziren, eta Mahamudra eta Maha Ati izenak eman zitzaizkien. Ulermena eta meditazioa bereizita irudikatzen dira. Adibidez, Chod-en praktikan, erritu ekintza bat egiten da non batek damaru (erritu danborra) handi bat jotzen duen, eta horrelako gauzak. Madhyamakan ez da horrelako xehetasunik aipatzen. Hala ere, Madhyamaka ulertu gabe, ezin da praktika hau egin. Erritu danborra baino askoz gehiago da.

Mahamudran eta Maha Atin asko sakontzen da gogoaren izaeran. Teorian, meditatzaileak Mahamudraren edo Maha Atiren benetako esanahia ezagutzen duenean, aditua da gaian. Ahalegindu dadila praktikan jartzen! Guk barre egiten dugu horren kontura. Ikaspide hauek aztertu dituen jende askok esango luke, “Mahamudra eta Maha Ati mailarik handieneko meditazioak dira, sakonenak. Nik urte askoan aztertu ditut eta orain ezagutzen ditut”. Baina horrek esan nahiko luke aspaldi goiargitu zirela. Gogoaren izaera errekonozitzeak argitzen hastea esan nahi du. Maha Atiren irakaspenek diote batek praktika hau arratsaldean hasten badu, hurrengo goizean argitzen dela. Orduan, bat goizean hasten bada, arratsaldean argitzen da. Horiek hamabi ordu baino ez dira, ezta? Norbaitek galde lezake, “zergatik ez naiz goiargitu oraindik hainbeste urtean ikasten ibili baldin banaiz?”. Orduan, zer da benetan dakizuna? Ez da hain erraza…

Batek beharbada entzun du gurua ikusi behar duela Buda guztien esentzia gisa. Imajina dezagun, adibidez, nik onartzen dudala zure gurua izatea eta zure gogoaren izaera erakustea. Biziki atsegina gerta dakizuke, oso zuzena eta berezia baitirudi. Gero, etxera itzulitakoan pentsatuko zenuke: “Gaur nire guruaren meditazio sakon bat jaso dut”. Baina begiratzen baduzu zeuregan benetan zer aldatu den, orduan ulermen egokira itzuli behar duzu, meditazio egokira eta portaera egokira.

Milarepak Marparen irakaspenak jaso zituen eta beroiek praktikatzen eman zuen bizitza. Guztiz kontzentratuta, eguneko hogeita lau orduetan praktikatu zuen bere kobazuloan. Baina abesti asko ere abestu zituen. Sarritan, meditatu eta gero abesti bat abesten zuen. Zergatik egiten zuen hori? Meditazioari buruz zeukan ezagutzak gidatzen zuen haren praktika. Abestien edukietan zegoen ezagutza hori. Abesten zuen, sarri-sarri, ikasitakoa bere buruari oroitzeko. Haren praktikak iraun zuen denboran, metodo premia izan zuen une jakinetan. Milarepak bertso bat osatzen zuen memoriatik zetorkion ezagutza gogoratzeko. Ez zuen poesia ikasi sekula eta, hala ere, oso ona izan zen bertsoak egiten. Meditazioak hala eskatzen zion bakoitzean, poema zehatz bat konposatzen zuen. Milareparen bizitzari buruzko historia irakurtzen duenak ikusten du bere praktikaren une gorenei buruzko abestiak konposatu eta abestu zituela. Oztopoak topatzen zituenean, horrek laguntzen zion praktikaren metodoak gogorarazten. Era horretan, Milareparen ezagutzak gidatu zuen haren meditazioa.

Madhyamakak logika erakusten du eta, hain zuzen, gertakaririk eta izakirik ez dagoela egon benetan, gogoaren nahasketa baten emaitza direla, eta ilusioa bezala gogoan sortzen direla. Erakusten du nola, praktikatzen baduzu, askatuko zaren neurosietatik, loturetatik eta bizimodu zehatzean sinesteko ohituratik. Hori guztietatik libra zaitezke Madhyamakaren ikusmena era zehatzean ulertzen baduzu. Madhyamakan hustasunaz ageri den ikuspuntuaren arabera, funtsezko fenomeno guztiak partikula multzoz (Skt: skandha) osatuta daude. Eta partikulak metafisikoki aztertu behar dira, xehatuz, harik eta aurkitu arte, partikularik txikiena ere ez dela benetan existitzen. Horren ondoren, gogoaren proiekzioak aztertzen dira era berean. Era horretan azaltzen da gogoa hustasuna dela. Pentsamendu iragankorren pilaketa bat da; bakar batek ez du existitzen besteengandik bereizita, baizik eta elkarren menpekotasunean sortzen dira, bata bestearen aurrez aurre. Horrela bada, norberaren gogoa ere ez da benetan existitzen. Horrela azaltzen du Madhyamakak hustasuna. Baina orduan, guk pareta jotzen badugu min hartuko dugu eskuan, kolpearen eraginez! Logikaren bitartez nahiz eta ulertu ez dela benetan existitzen, ezin dugu esperimentatu oraindik benetan esan nahi duena. Ez da aski guztia existiezina dela azaltzearekin. Logika, besterik gabe, ez da nahikoa ilusiotik askatzeko. Zentzu horretan, meditazioaren praktika mailaz maila eraikitzen da, eta Madhyamakaren ulermen egokian oinarritu behar du.

Zer lortzen dugu metodoekin? Madhyamakak azaltzen du gauza guztiak hutsak direla. Baina guk, hustasun erabatekoa lortu nahi dugu? Zer mesede egingo liguke horrek? Hustasuna ulertzeak gogoaren ulermen sakonagoa lortzen lagunduko digu Mahamudraren bitartez, hau da Madhyamakaren muina. Ulertuko dugu ez dela kanpoko munduak samsaran espetxeratua gaituena. Ezta geure gorputza ere. Ez da unibertsoa, eta ezta geure gorputz fisikoa ere samsaran daudenak, baizik eta geure gogoa. Beraz, Madhyamakaren logika zehatzarekin aztertu behar da gogoa. Gogorantz behar bezala bideratzen garenean, orduan sortzen da ulermen egokia. Gogoari buruzko ulermen hau praktikan aplikatzea, geure gogoak berak ulermen hori esperimentatzen uzte hutsa; hori da istant bateko Mahamudraren esperientzia.
Mahamudra esperimentatzeko kontzentrazio handia behar da. Horregatik da hain garrantzitsua lehenengo shine-a praktikatzea. Shinea-ren egonkortasunik gabe, gogoaren irudikapena pospoloaren sua haizetan bezalakoa da. Une batean hor dago, hurrengoan joan da. Ulermen egokia edukitzen ahalegintzen bazara buruko egonkortasunik gabe, une bateko ulermena sor liteke, baina menderatu gabeko gogoak ez dio eutsiko. Ulermenari etenik gabe eusteko ahalmenik izan baino lehen, ez dute zentzurik tankera honetako esaldiek: “Argialdia istant batean lor daiteke”.

Garatu ulermena lehenbizi. Gero, oinarri horrekin, gogoaren esperientzia zuzena garatu eta etengabe praktikatu. Gogoaren ulermen egokia garatzen denean, ezjakintasunetik esnatzen da bat. Ulermen horri etengabe eutsi behar zaio. Gogoaren egonkortasunik gabe desagertu egingo da berriz ere.
"El Budismo Hoy" aldizkarian argitaratutako artikulua (1997)